'Iraniërs vormen altijd een gevaar. De ene keer zijn we gijzelnemers en behaarde terroristen, de andere een atoomdreiging of een vrouw van lichte zeden.' Aan het woord is de 27-jarige Bita, van Iraanse afkomst, maar opgegroeid in Amerika, nadat ze net 10.000 dollar borgtocht heeft betaald om haar tante Shirin uit de gevangenis te krijgen.

Tijdens de jaarlijkse familiekerstvakantie in Aspen, het duurste vakantieoord van de hele VS, was die immers in de uitlokking van een politieagent getrapt. 'Schatje, wees vanavond mijn Cleopatra, dan zal ik jouw sheik zijn', had hij haar toevertrouwd, waarna ze geantwoord had dat ze voor 50K wel met hem mee wilde. In de boeien dus, wegens poging tot prostitutie, maar spijt had ze er niet van, want 'voor dat bedrag had ik het echt wel willen doen'.

Shirin en Bita zijn twee van de vijf vertellers uit Sanam Mahloudji's debuutroman De Perzen, samen met drie andere vrouwen die allemaal afstammen van Babak Ali Khan Valiat, de man die begin twintigste eeuw van Iran een democratische staat naar Europees model wilde maken, maar die in tegenstelling tot Atatürk van even verderop het onderspit had moeten delven tegen de autoritaire krachten die later ook sjah Reza Pahlavi op de troon zouden installeren.

Geen Arabieren

De Valiats waren altijd rijk en machtig geweest, een familie waarvan de mannen in Parijs gingen studeren en die na hun terugkeer in driedelig pak door de straten van Teheran flaneerden, rustig keuvelend in een met Franse gemeenplaatsen doorspekt Perzisch.

Maar in 1979 zette die andere Iraniër die een tijd in Parijs heeft gezeten, ayatollah Khomeini, een succesvolle revolutie op poten, en werd op schrikbarende schaal jacht gemaakt op andersdenkenden. Toen waren Shirin en haar zus Seema, de moeder van Bita dus, via Zwitserland en Frankrijk naar de VS gevlucht.

Maar gelukkig zijn ze er nooit geworden, zelfs een paar decennia later niet. Shirin, iemand die larger than life is, mag dan wel een succesrijke partyplanner zijn, de eigenaar van een florerend bedrijf, diep vanbinnen knaagt er iets. Ze kan zich hullen in Prada en Chanel en een juwelier binnenstappen om voor 30.000 dollar horloges te kopen, maar in de ogen van veel Amerikanen zal ze nooit meer zijn dan een barbaarse 'Arabier'. Terwijl de Perzen natuurlijk geen Arabieren zijn, maar dragers van een van de oudste en glorierijkste culturen uit de geschiedenis.

Shirin komt daarom al even denigrerend uit de hoek tegen de geschiedenisloze Amerikanen die denken dat er kwaliteit te halen valt uit plastic en mdf. Dat Iraniërs trots zijn op drie millennia poëzie en filosofie, wisten we al van Kader Abdolah. Sanam Mahloudji bevestigt dat. Al die dure kleren en juwelen dienen alleen maar om haar pijn te verzachten, aldus Shirin, want wanneer je ooit macht en aanzien had en nu alleen nog maar geld, is luxe de enige schoonheid die je nog rest.

Alleen zou ook die haar binnenkort wel eens ontzegd kunnen worden, want wanneer haar klanten te weten komen dat ze opgepakt is op verdenking van prostitutie lopen de annuleringen met een angstwekkend tempo binnen.

Mahloudji schrijft scherp en vinnig, met dialogen die enerzijds recht naar de kern gaan, maar ook de verborgen dubbele moraal blootleggen van de personages die gewrongen zitten tussen twee culturen en daar soms van profiteren en andere keren het slachtoffer van worden. Bita kan bijvoorbeeld onmogelijk de 10.000 dollar terugvragen waarmee ze haar tante vrij heeft gekregen, Shirin is tenslotte familie, maar ze zou ze natuurlijk beter kunnen missen dan haar nicht die nog studeert.

Rechten trouwens, om haar een jaar eerder overleden moeder Seema te eren, die er op haar twaalfde al van overtuigd was dat kinderen beter weggenomen zouden worden van hun ouders om een communistische opvoeding te krijgen. Van al haar grootse ideeën was in Amerika niet veel overgebleven.

En zo slaagt Mahloudji, zelf van Iraanse afkomst en opgegroeid in de VS, maar intussen al acht jaar in Londen wonend, erin telkens weer de zalvende vinger op de open wond te leggen. Waarom komen er bijvoorbeeld alleen maar vrouwen aan het woord in haar roman? Omdat de mannen ondertussen liever kaartspelen, sigaretten roken en whisky drinken.

Klassenverschil

Mahloudji combineert met verve een verleidelijke lichtvoetigheid met een verrassende intellectuele diepgang, zoiets als Elif Shafak en Gary Shteyngart die samen een boek zouden schrijven. Shafak inderdaad, want niet alle Valiats zijn in 1979 voor de ayatollahs op de vlucht gegaan. Elizabeth, de moeder van Shirin en Seema, is bijvoorbeeld gebleven, net zoals Shirins zes jaar oude dochter Niaz.

Beiden gaan echter gebukt onder een trauma. De eerste omdat ze van haar ouders vanwege het klassenverschil niet mocht trouwen met de jongen van wie ze echt hield, maar genoegen moest nemen met een dertig jaar ouder afdankertje van haar zus. De ander omdat ze haar hele leven van uitgaat dat ze achtergelaten is door haar moeder, terwijl het haar oma was die haar niet wilde laten vertrekken.

Er is geen plek om je voor de veranderende wereld te verschuilen, zou je Mahloudji's roman misschien kunnen samenvatten. Geen manier om te ontsnappen aan de Perzische tragedie.

Een pakkende, psychologische roman over vijf vrouwen in een Iraanse familie die ieder worstelen met zaken als trots, identiteit en rijkdom. De invloedrijke familie Valiat ziet hun leven drastisch veranderen door de Iraanse revolutie van 1979. De revolutie transformeert Iran in een islamitische staat, waarna een groot deel van de familie naar de Verenigde Staten vlucht. In Amerika worden ze geconfronteerd met de realiteit dat hun familienaam daar geen betekenis heeft en ze, ondanks hun rijkdom, vooral enkel als buitenlanders worden gezien. Het gebrek aan respect dat ze ervaren leidt tot grote frustratie. De situatie escaleert wanneer een jaarlijkse skivakantie in Aspen in een drama eindigt, wat het imago van de familie verder onder druk zet. Scherpzinnig en met humor geschreven. Sanam Mahloudji is een Amerikaanse auteur, geboren in Tehran en woonachtig in Londen. ‘De Perzen’ is haar debuutroman, en stond op de shortlist van de Women’s Prize for Fiction 2025. Ze won de Pushcart Prize en werd genomineerd voor de PEN/Robert Short Story Prize for Emerging Writers.